توضیحات

این یک مونوگراف تکمیل بوده شما میتوانید با پیام گذاشتن به وتسپ ما آن را دریافت کنید

وتسپ:۰۷۹۹۱۱۸۸۳۱

مونوگراف به صورت تضمینی بوده که نیاز به تغیرات ندارد و قبلا دفاع شده است

---------------------------------------------

حمزه شينواری

د پښتو د غزل پلار ارواښاد امير حمزه خان شينواری (زېږېدنه: ١٩٠٧، مړينه: فبروري ١٩٩٤) د لنډي کوتل د خوږه خېل يا خوزه خېل نومي کلي کې د ملک ميرباز خان کره زېږېدلی و. نوموړی په قبيله شينواری او په شينوارو کې اشرف خېل وه.لومړنۍ زده کړې يې د لواړګي (دا د لنډي کوتل پخوانی نوم دی) په ښوونځي کې ترسره کړي خو وييل کېږي چې د ده په يوه وړوکې خطا يې استاد ده ته دومره جزا ورکړه چې د ده زړه د مدرسې نه تور شو او بيا يې هغه مدرسه پرېښوده. دی د اتو کالو وه چې په اسلاميه کالجېټ ښوونځي ته د زده کوونکي په توګه ومنل شو. ښوونځي ته به لکه د نورو ماشومانو په څېر ته راته او آزموينې يې هم په برياليتوب سره سر ته رسولې خو د درسونو او سبق سره يې دومره مينه نه درلوده (راضی، ۱۳۶۱. ص ۷).

 د سکول نه د زړه ماتي دا ذکر يې په يو شعر کې هم کړی دی او وايي چې د ښوونځي دا ټلۍ راباندې داسې لګي لکه د اسرافيل د شپېلۍ اواز. نو په همدې توګه په نهم ټولګي کې يې دغه ښوونځی هم پرېښوده. که څه هم حمزه بابا خپل سبق په نهم ټولګي کې نيمګړی پريښی و خو د حمزه بابا پوهه او مطالعه ډېره زياته وه او ارواښاد داسې کلامونه ليکلي چې هر يو يې ځانګړې فلسفه لري د يادولو وړ خبره دا ده چې د بابا په کلام د پېښور پوهنتون پروفېسر قابل جان خپل د دوکتورا تيسز ليکلی دی.ارواښاد امير حمزه خان شينواری د دود له مخې يې په کم عمرۍ کې واده وکړ او مراد شينواری يې چې د ازاد نظم باني ګڼلی شي نازولی ځوی دی.ارواښاد حمزه په عملي ژوند کې د پښو ايښودلو سره سم په تورخم پاسپورټي دفتر کې نوکر شو. په دې وخت کې دده قدرمن پلار د لنډيکوتل او تورخم تر مېنځ د اورګاډو پر ليکو د ټيکو کار کاوه نو حمزه بابا به هم کله نا کله د مرستې لپاره ورتللو. او په همدې توګه بيا وروسته پخپله هم په اورګاډو کې نوکر شو. وايي چې دا نوکري به يې ډېره په ايماندارۍ کوله. د حمزه بابا فن او هنر سره هم بې کچې مينه وه او د اورګاډي دغه نوکرۍ د هندوستان په ګوټ ګوټ وګرځاوه او همداسې تر پمبي پورې ورسېده. بمبي د ډېر پخوا نه د هندوستان د فلمونو مرکز پاتې شوی، کله چې نوموړی بمبي کې وه نو ده ته هم په فلمونو کې د کار موقع په لاس ورغله کوم چې ده د خدايه غوښته. څنګه چې په پخوا زمانو کې بې غږه فلمونه وه نو حمزه بابا هم په ١٩٤٠ زېږيز کال کې په همدغو بې غږه فلمونو کې لوبګري وکړه. او په هغه ورځ يې خو لکه د زړه ارمان چې پوره شوی وي، کله چې د سلما آغا نيکه رفيق غزنوي په ١٩٤١ زېږيز کال کې د پښتو لومړني فلم ((ليلا مجنون)) د کيسې، سندرو او ډيالوګونو د جوړولو وړانديز ورته وکړ. او په همدې توګه په پښتو ژبه کې د لومړني فلم د جوړولو وياړ هم د حمزه بابا په نصيب شو. حمزه بابا ته د دغه فلم د جوړولو لپاره ٢٥٠ روپۍ د معاوضې په توګه ورکړل شوي وې. تر دې وروسته د يوسف خان او شېربانو فلم هم جوړ شو او بيا يې د پېغلې او علاقه غېر غوندې د فلمونو کيسې هم وليکلې.داسې مالومېږي چې حمزه بابا د ډېر ماشومتوب نه شاعر وه او په هماغه کم عمر يې د شعر په ليکلو لاس پورې کړی و. کله چې حمزه بابا په پينځم ټولګي کې وه نو ارواښاد مولانا عبدالقادر (د پښتو اکېډمۍ بنسټ ايښودونکی او لارښود) په اتم ټولګي کې وه. داسې وييل کېږي چې په هماغه وخت کې به حمزه بابا خپل شعرونه مولانا صيب ته د سمولو لپاره ښودل. دا خبره پخپله دا په ثبوت رسوي چې حمزه بابا د ډېر ماشومتوب نه شعر او ادب سره مينه درلوده. خو په دغه وخت کې به حمزه بابا په اردو ژبه شاعري کوله او د اردو شاعرانو لکه مرزا غالب او علامه اقبال نه ډېر متاثره وه.پښتو ادب کې د حمزه بابا شاعرۍ ته ځانګړی مقام حاصل دی. د هغه شاعري ته د زړې او د نوې شاعرۍ يو ګډون ګڼل کېږي. هغه د پښتو شعر دوديزه زړه کلاسيکه لار څارلې او بيا يې د په يوه نوي روح ورکولو سره ګډه کړې. په همدې توګه ارواښاد حمزه پښتو غزل کې نوي اندونه او نظرونه ورپېژندلي او د خپل د وخت د پښتو غزل دوران يې بشپړېدو پورې رسولی او په همدې خاطر ورته د پښتو غزل د بابا لقب ورکړ شوی. حمزه بابا د ١٣٠٠ نه هم ډېرې غزلې ليکلي دي او کليات يې په څلور ټوکو کې خواره شوي دي. خو د حمزه بابا د شخصيت رڼا يوازې غزل پورې محدوده نه ده. د حمزه بابا په نظم هم پښتو ژبه تل د ننګه غړۍ ګرځي. حمزه بابا د ٢٠٠ نه زياتې نندارمې (ډرامې) ليکلي دي چې ډېری يې د پېښور راډيو لخوا خپرې شوي دي. ارواښاد په بېلابېلو ورځپاڼو او مهالنيو کې رنګارنګې تحقيقي ليکنې او مقالې هم کښلي دي، ډېرې منظومې او نثري ترجمې يې هم کړي دي لکه د اقبالياتو او په دې وروستيو تېرو کلونو کې يې د نهجل البلاغه په نوم د ژباړې يو کتاب چې د علي رضي الله تعالی عنه تقريرونه او ليکونه دي چاپ شوی. حمزه بابا د شلو نه ډېر پښتو کتابونه او څه د لسو په شاوخوا کې په اردو ژبه کتابونه هم ليکلي دي.حمزه بابا په ١٩٣٠ زېږيز کال کې تصوف ته مخه کړې وه او خپله به يې په دې هکله داسې وييل چې حېرت آباد ته په دغه عشره کښې راغلی وم. او پخپله نه وم راغلی راښکلی شوی وم ورته. خو چې راغلم نو داسې وه لکه چې ما خپله ورکه لار بيامونده. حمزه بابا د چشتي طريقت لاروی وه. حمزه بابا اجمير شريف ته هم په دغه زمانه کې تللی وه او د تصوف خوندونه يې ليدلي وه. د تصوف د مکتب پير يې سيد عبدالستار شاه وه او همدغه شاه صيب حمزه بابا ته د اردو په ځای په پښتو کې د شاعرۍ مشوره ورکړې وه. شاه صيب په ١٩٥٣ کې په حق ورسېدلی وه او حمزه بابا يې يادونه د تذکره ستاريه په نوم په ١٩٦٩ کې په اردو ژبه چاپ کړې وه. د حمزه بابا ادبي مطالعه ډېره زياته او پخه وه او د ادبياتو يو پوهنغونډ وه. حمزه بابا د رحمن بابا ديوان په ١٩٣٥ زېږيز کال کې اردو ژبې ته اړولی وه. په ١٩٣٧ کې پښتو ادبي ټولنه (بزم ادب پېښور) هم د شاه صيب د سيوري لاندې جوړه شوه او د راحت زاخېلي، قلندر مومند او حمزه بابا په شان ډېر غمي د همدې ټولنې غړي او مشران پاتي شوي او دا په راپورې پښتونخوا کې لومړنۍ ادبي ټولنه وه. دوی به ځای ځای په ښوونځيو او پوهنځيو کې مشاعرې کولې او په همدې توګه به يې د ژبې او ادب خدمتونه کول او د دغې ټولنې د ډېر لوړپوړو شاعرانو، اديبانو تربيت هم کاوه. داسې مشاعرې به د رحمن بابا په هديره هم کېدلې او د په لومړي ځل يې په ١٩٤٠ زېږيز کال کې د خپل د يو ليکل شوي غزل په اورولو سره د غزل د بابا تاج ترلاسه کړ(راضی، ۱۳۶۱. ص ۴۲ – ۴۴).

ستوري پښتو او دپښتو شاعری  بابا ادم

لويان وايي. چې انسان هله تر ستوري زیات ځلېږي» چې د هغو ستوریو په څېرتړلۍ او ښکېللی نه وي. چې میلیونونه کاله پر يوه چورلیځ چورلي او د داريا چمبې په څېر کړۍ پر غوږ له ځپلې ګردۍ «دایرې ونه وتالای شي. انسان تر لمر واستوریو ځلند کېدای شي» خو هله. چې پښه له کرښې واړولای شاو پر هغه دېواله واوړي. چې زمانې او پېړیو ترې تاو کړی دی.  هله. چې پر هېڅ لرغونيو دېوالو ساندې ونه بولي او د يوه دېوال په نړونه ځو ټولی او خاطر جمع نه شي ځکه ځواټولی او ډاډمن ژوند د فکر د آزادۍ پښې وهي. لوی انسان خپل اندي ا و آزاد اندي وي نه ښکېللي. خواټولي او ډاډمن وګړي په لویانو کې نه راځي.د لویو انسانانو د کچ مېچ د ښودو په رڼا کې سړی د نتون امد نا ډاډمن او د ژرندې په څېر د ناکراره او لالهانده ژوند لامل او راز په اسانۍ موندلای شي. یانې پښتون ‏قام سره له دې» چې د خپلو او پرديو په لورېینه د خپل ژوند سمون او خپلې ډاډمنۍ او سوکالۍ ته وزګار شوی نه دی. خو د نورو د سوکالۍ او ډاډمنۍ وزلې او وسیلې د ځپلو سوکاليو په بيه برابرو. دې چندڼ همېشه د نورو ونو په ځوږیویولو کې لاس لرلی دی. ځو پخپله یې د ټولنیژواو ښياسو بېښوادموادپور د دوړو څادر پر ځان غوړولی دی.خوهرڅه. چې دي. ځو د زمانې او تاریخ په ګواهۍ يې د تاریخسازو مېړونو او نابغه وو پر درلودو څوک سترګې نه شي پټټولاى. ان چې بدغواړي يې هم دامني. چې پښتون قام داسې توابغ هم لريء چې په یوه ځان د نورو تر څو نوابغو درانه څېژي.

امېږی پردنتو ني 159ر لاط خرالري چي خوشال ده .خوکم وکوز هم ترې ته دی.په دې ماناء چې که تر خوشال وروسته په پښتون اولس کې یل ستر نابغه پيدا شوی. چې پر يوه وخت يې د ادب, عرفان. فلسفې او هنر د ګڼو خوتو په ډګر کې د قلم علم اوچت کړی. نو هغه د آل انډيا راډيو ډیلي د مشر رافتخار حسین خبره: (راضی، ۱۳۶۱. ص۶۷)

د بابا آدم د زمانې که نه هم وي. خو د پښتو شاعرۍ بابا آدم ضرور دی.د ستر حمزه د هنري اوږده او ساره په باب ډېر قلمونه ستړي شوي. ډېرو د ځپل افکر و ځيال نیلی په دې ډګر کې ځغلولی. , ځو ډیرو لږو پکې په دې لړ کې نوې خبره او تې ارزونه وړاندې کړې ده. په دې کرښو کې به هم تاسې د حمزه د فکر وځيال په باب له‏ راي غزمرښ. چې د ستر حمزه د سو ره د رو"حتوا وکړای شي حمزه د پښتو د معاصرې شاعرۍ هغه غزلبول شاعر دی. چې غزل يې د لړې--لګلاسیکې شاعرۍ او معاصر غزلیز بهیر د یوه پله په توګه کأارولی دی.حمزه هغه دورانساز شاعر دی. چې وینا یې په ژوند کلاسیکې پوړۍ او مقام ته سېدلې ده او په غزل کې يې د لهجې د خوږلنۍ او روانۍ تر څنګ مانیزه ښکلا, هنري فجاز. د فکر ژورتيا. د خيال الوت او د عرفاني کږلېچونو انګازې اغړلې دي(راضی، ۱۳۶۱. ص ۳۳)

د حمزه ذهن فلسفي او منطقي ویړتیاوې او وسعتونه لري. خو په غزليزه شاعرۍ کې یې دا دواړه په ډېر احتياط دومره کارولي دي. چې د غزل روح یې زغملاۍ شي. له غزل سره د حمزه اواه اشتابي خپره د الفاغو او د ک یتو غورولو او چوټلو او د غزل د لهجې او فضا سازولو په هنر پوه کړی دی. :

 همدې هنر ورته د غزل لپاره د روانو او سلیسو بحرونو د غوروانوګراته هه اتان مدا مرن می چې دده غزل ته يې د ګ ګرانښت او پايښت داسې پوړۍ ورکړې ده. چې نغمو يې ګرده پښتونخوا او پښتنې نړۍ اېللې او انګازنه  د حمزه په شاعرۍ کې د بنيادي او بنسټي ټکيو په توګه د عشق او عرفان له

شتون سره سره مذهبي او ملي جذبه دواړۀ په ډېر فطري او استادانه هنر غاړه غوټۍ شوې.دي او ددې فطري حقيقت. چې دين او ملیت نه یواځې ټکر ځور نه دی» بلکې سره ماد تړهم دی. خو د اعتدال او انډول ساتنې په شر , حمزه ددې حقيقت منلو ته ښايسته ډېرپلويان او لاروي پيدا کړي دي. ان چې ځپل دې پيغام ته يې د يوه ادبي سیاست رنګ( ځلاند ، ۱۳۸۰ . ص ۸۸)

په پای کې د خپلو نورو خبرو پر ځای ددې کرښو د لمن د رانغاړلو او ښه پای«حسن اختشام لپاره د ستر حمزه بابا د دوو سترو مينه والو او حمزه پوهانو د ریځونه راوړنه بسنده ګڼم.د حمزه زړه د صوفيانو دی. د ماغ يې د فلسفیانوء عمل یې د ځوانانو او کړه وړه بي دشبینانوندي د حمزه په غزلو کې سربېره په ښکلا نوی ځیال او نوی خوند هم په داسې شان ځان ښکاره کوي. چې زاړه او زلمي ترې يو شان خوند اخيستلای شي.دده په غزلو کې نوی خوند دادی. چې د عشق او مينې شعرونوته یې د پښتو او پښتونولۍ رنګ ورکړی دی.د حمزه په غزل کې هغه ټول خوندونه او کیفونه پراته دي. چې د غزل د ناوې ډول او سینګار ورته ویلي شد ځیبر وږمې» پوهاند رشتین». د حمزه غزل دده د هنر ښکلا او جامع مظهر دی. دده ټول هنري آثار دده د د لاو بداعت او نوښت تر سیوري لاندې دي» د حمزه غزل د اوسني پښتوادب پراسمان لکه روڼ ستوری داسې برېښي». د حمزه غزل لکه روان سیند  زمزمو  بهېږي. په ښکاره خو چپتیا. ټیکاو او ټینګار لري. خو دننه پوست او متوازن دی. معاني اومطالب يې خوځوونکي او پاروونکي دي.د پښتو د فکر او تمشيل غونډ او کره توکي پکې رانغاړي. ځکه یې هنر هم د پښتني فکر څرګندوی دی ان چې په بزمي مضامینو کی  زړه زما دې مسلمان وي. تفگر مې د پښتون کړه خدايه زيات کړې يو په للسه د پښتو د لټلی جسن بيا زما مينه هم زیاته يو په لسه تر مجنون کړه  خو ملت مې دې سلطان وي کرک د روو د. د پښتو ادب د سمندر د همدې دوو مرغلرو له ډالۍ کولو سره د ستر حمزه پر فکر لاي فرې خرې د بابا ودې ارغال د رابنې په هله رانقاړم, چې ّ( ځلاند ، ۱۳۸۰ . ص ۹۹)

خلاصه تحقیق

حمزه د بازمير خان ملک زوی، دخيبر د تاريخي درې نوميالی شاعر، اديب داسلامی تصوف په فلسفه کې د ژور فکر خاوند او په معاصر ادب کې د غزل استاد و، چې په )۱۰۹۹ )م کال په لواړګي )لنډي کوتل(کې زيږېدلی دی.

اشتراک‌گذاری: